Авизова Айман Қарайдарқызы
Тарих ғылымдарының кандидаты,, ғылыми орталықтың аға ғылыми қызметкері
«Халық тарих толқынында» мемлекеттік бағдарламасы аясында Елімізде тұңғыш Республикалық физикалық антропология зертханасы ашылды: Ұлттық тарихты зерделеу мәселелері жөніндегі ведомство аралық жұмыс…
Тарих ғылымдарының кандидаты,, ғылыми орталықтың аға ғылыми қызметкері
Тарих ғылымдарының кандидаты, философия (PhD) докторы, ғылыми орталықтың аға ғылыми қызметкер
Гуманитарлық ғылымдар магистрі, ғылыми орталықтың аға ғылыми қызметкері (PhD докторант)
Гуманитарлық ғылымдар магистрі,, ғылыми орталықтың кіші ғылыми қызметкері
«Археология және антропологиялық зерттеулер» ғылыми орталығы
«Халық тарих толқынында» мемлекеттік бағдарламасы аясында Елімізде тұңғыш Республикалық физикалық антропология зертханасы ашылды: Ұлттық тарихты зерделеу мәселелері жөніндегі ведомство аралық жұмыс тобының кеңейтілген отырысының 2013 жылғы 5 маусымдағы №03-5.17 хаттамасының негізінде Республикалық физикалық антропология зертханасы ашылды.
2021 ж. «Археология және антропологиялық зерттеулер» ғылыми орталығы болып «Археологиялық зерттеулер» ғылыми орталығы мен «Физикалық антропология» республикалық ғылыми-зерттеу зертханасының базасында жүргізіліп жатқан және болашақта жүргізілетін ғылыми-зерттеу жұмыстарының тиімділігін арттыру мақсатында қайта құрылды.
- қалалық мәдениет пен ежелгі қала құрылысы ескерткіштерін зерттеу;
- ерте ортағасырлық және ортағасырлық қалашықтар мен қоныстарды зерделеу;
қорғандық жерлеу ескерткіштерін барлау және қазба жұмыстарын жүргізу;
- тарих және мәдениет ескерткіштерін анықтауға, сондай-ақ бұрын белгілі нысандарды қайта тексеруге бағытталған археологиялық барлау жұмыстары;
- жер учаскелерін игеру және шаруашылық жобаларды іске асыру барысында археологиялық және тарихи-мәдени сараптама жүргізу;
- сүйек қалдықтарын тазарту, консервациялау және бастапқы сәйкестендіруді жүргізе отырып, антропологиялық өңдеу.
Ғылыми орталықтың тарих және мәдениет ескерткіштерінде археологиялық жұмыстар жүргізуге арналған қолданыстағы лицензиясы мен аккредитациясы бар (қосымша).
- археологиялық барлау және қазба жұмыстары;
- ғарыштық түсірілімдерді талдау;
- фотограмметрия және 3D-модельдеу;
- аспаптық топографиялық түсірілім;
- далалық және камералдық құжаттаманың толық жүргізілуі.
Ғылыми орталықтың қызметкерлері археология саласындағы түрлі халықаралық семинарларға қатысып, заманауи жабдықтар мен бағдарламалық өнімдерді пайдалана отырып, археологиялық құжаттаманың жаңа әдістерін меңгерген. Алынған білімдер негізінде фотограмметрия әдісімен жасалған 3D-модельдер бойынша топографиялық жоспарлар құрастырылуда. Алынған дағдылар М. Әуезов атындағы ОҚЗУ-нің археологиялық экспедициясының кейінгі зерттеулерінде кеңінен қолданылып келеді және алдағы уақытта да пайдаланылатын болады.
Ғылыми орталық Қазақстан халықтарының бай мәдени мұрасын, олардың этникалық өзара байланысын, сондай-ақ қола дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырға дейін және ХХ ғасырдың ортасына дейінгі қалалық мәдениеттің даму динамикасын зерттейді.
2024 жылы ғылыми орталықтың қызметкерлері Испиджаб тарихи-мәдени округі аумағында орналасқан археологиялық ескерткіштерге қатысты деректер жинау жұмыстарын жүргізді. Атап айтқанда, Түркістан облысындағы Өтеміс кентінің шығысында орналасқан Ақтөбе қалашығы, Ақтөбе және Нартөбе қоныстары зерттелді. Зерттелген нысандарда археологиялық құжаттау жұмыстары жүргізілді. Қолда бар ғарыштық түсірілімдерді құжаттау барысында алынған жаңа деректермен ұштастыру нәтижесінде археологиялық нысандардың кешенді көрінісі жасалды.
Археологиялық құжаттау ғылыми орталықтың арсеналындағы заманауи құрал-жабдықтар көмегімен жүзеге асырылды: қашықтықты өлшеп, нақты орналасу орнын анықтайтын спутниктік навигация жүйесі (GPS), сондай-ақ ескерткіштердің аэрофототүсірілімдері жүргізілген ұшқышсыз ұшу аппараты қолданылды. Түсірілген суреттер негізінде кейін ортофотожоспар жасауға пайдаланылған фотосуреттер топтамасы алынды. Теңестірілген суреттер мен құрылған модельдер негізінде зерттелген үш ескерткіштің сандық жер бедері модельдері (СЖБМ) жасалды. СЖБМ арқылы ескерткіштердің жер бедері ерекшеліктерін топографиялық жоспармен бірге қарастыруға мүмкіндік туды. Сонымен қатар, үш нысанның барлығына микрорельеф ерекшеліктері мен биіктік көрсеткіштері көрсетілген топографиялық жоспарлар жасалды.
Ақтөбе қалашығының сандық жер бедері моделі (СЖБМ)
Нартөбе қонысының сандық жер бедері моделі (СЖБМ)
Ақтөбе қонысының топографиялық жоспары, 2024 ж. өлшеу жұмыстары
2024 жылы 2 каталог құрастырылды: Шымкент қалашығы, Сайрам, Қараспан, Ханқорған ескерткіштері мен Қайтпас қорымынан алынған материалдық мәдениет заттарының каталогы және ғылыми орталық қоры материалдары негізінде дайындалған палеоантропологиялық коллекциялар каталогы.
Аталған каталогтар археологтар, этнографтар, тарихшылар, өнертанушылар, өлкетанушылар, музей қызметкерлері, студенттер, мектеп оқушылары және Оңтүстік өңірдің, жалпы Қазақстанның мәдени мұрасына қызығушылық танытатын кең қауымға арналған.
Артефактілердің басым бөлігі өз уақытында Қазақстан Республикасының Ұлттық музейіне (Астана қ.) тапсырылған. Материалдық мәдениет заттарының каталогына М. Әуезов атындағы ОҚУ музейінде сақталған коллекцияның бір бөлігі енгізілді.
Ғылыми орталық қызметкерлері 2024 жарық көрген «Шымкент қаласының тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығын» дайындау жұмыстарына белсене араласты.
2025 жылдың күнтізбелік жоспарына сәйкес келесі жұмыстарды жүзеге асырды: М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті және ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым Комитетінің «Археология» институты арасында ғылыми-зерттеу жұмыстары мен ғылыми кадрлар даярлау туралы өзара ынтымақтастық туралы меморандум қабылданды. Аталған меморандум аясында ғылым саласындағы конкурстарға қатысу, бірлесе жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесін жариялау, PhD докторанттарын даярлау мәселелері жүзеге асырылуда.
М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті және «Инженерная археология» ЖШС арасындағы өзара ынтымақтастық туралы меморандум аясында Шымкент қаласының солтүстік-батыс шетінде орналасқан Қайнарбұлақ оба қорымында және обалар тобында, сондай-ақ Жамбыл облысының Шу ауданында орналасқан Жайсан қорғандар кешенінің қорғау-құтқару археологиялық қазба жұмыстарына қатысу жүзеге асырылды.
Қайнарбұлақ кешенінде барлығы 16 топырақ үйіндісі бар обалар аршылып, сол арқылы жерлеу рәсімдері, жоспарлау ерекшеліктері мен құрылымдық сипаттамалары туралы маңызды деректер алынды.
Қайнарбұлақ-2 ескерткішіндегі оба-3 астындағы қаңқа қалдығын тазалау барысы
Жоғарыда аталған Шымкент қаласы маңындағы Қайнарбұлак оба қорымы мен Жамбыл облысы, Шу ауданында орналасқан Жайсан қорғандарының қазба жұмыстарының барысында алынған антропологиялық материалдар «Археология және антропологиялық зерттеулер» ғылыми орталығы қорына тапсырылып, сол жерде сараптама жүргізілді. Сүйек қалдықтары сұрыпталып, олардың алдын ала сақталу деңгейі анықталды. Қазіргі таңда сүйек қалдықтарының антропологиялық сипаттамасы бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілуде.
Палеоантропологиялық материалдарды зертханалық өңдеу және оларды қалпына келтіру
2025 жылдың бірінші тоқсанында тарих, "археология және этнология" мамандығы студенттері үшін оқу-тәжірибелік далалық экспедиция ұйымдастырылды. Іс-шараның басты мақсаты – тарихи-мәдени мұра нысандарын сақтау мәселелерін тереңірек зерделеу және олардың қазіргі жай-күйін жергілікті жерлерде талдау болды.
Экспедиция аясында студенттерді археологиялық зерттеулердің далалық әдістерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлінді. Бұл қатысушыларға ғылыми жұмыс процесіне тікелей араласуға мүмкіндік берді. Зерттелген негізгі нысандардың бірі – археологиялық және тарихи тұрғыдан аса маңызды Қайнарбұлақ обалары болды.
Жергілікті жердегі жұмыстар барысында студенттер мен гуманитарлық мамандық магистранттары археологиялық қазба жұмыстарының кезеңдерін бақылап, алынған деректерді тіркеу және жүйелеу әдістерімен танысты. Әсіресе, заманауи технологиялар мен құрал-жабдықтарды қолдануға назар аударылды: геодезиялық құрылғылар, цифрлық фототүсірілімдер, сондай-ақ артефактілерді 3D модельдеу мен талдауға арналған бағдарламалық қамтамасыз ету.
2026 жылғы ҒЗЖ жоспарына сәйкес зертхана ғалымдары киелі Испиджаб, киелі Отырар оазисі аймағындағы Бесінші төбе, киелі Қазығұрт тауына қатысты зерттеу жұмыстарын бастады. 2026 жылы бірінші тоқсанында Испиджаб тарихи-мәдени өңірінің маңызды тарихи-мәдени ескерткіштерінің сандық деректері дайындалды. Атап айтсақ Сайрам тұрғын алабының батыс шетінде, Сауран-2 жаңа шағын ауданының оңтүстік бөлігінде, Сайрам-су өзенінің оң жақ жайылма террасасында орналасқан Қаратөбе оба қорымы аумағында обалардың сақталу деңгейін нақтылау және олардың қазіргі жағдайын тіркеу мақсатында визуалды тексеру жұмыстарын жүргізді. Зерттеу барысында қорымның негізгі бөлігі шоғырланған орталық аймаққа фотограмметриялық түсірілім жасалды. Аэрофотосы жасалып, антропогендік факторлардың ауқымын бағалауға мүмкіндік берді.
Қаратөбе оба қорымының орталық бөлігі. Солтүстік-шығысқа қараған көрініс.
Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған журналдарда жарияланған мақалалар
Отандық және шетелдік журналдарда және конференция материалдарында жарияланған мақалалар
«МАТРЁШКА» ҚАҒИДАТЫ БОЙЫНША ҚҰРЫЛҒАН: ҒЗИ КӨРСЕТКІШІ = ЗЕРТХАНАЛАР КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ҚОСЫНДЫСЫ; ДЕПАРТАМЕНТ — ЖИЫНТЫҚ KPI ИЕСІ; БЛОК — БАРЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ БӨЛІМШЕЛЕР БОЙЫНША ИНТЕГРАЛДЫҚ КӨРСЕТКІШ
| № | Көрсеткіштің атауы | Жоспарлы мәні | Балл саны | Растайтын құжаттар | Ескертпе |
|---|---|---|---|---|---|
| «Археология және антропологиялық зерттеулер» ҒО — 5 бірлік | |||||
| 01 | Бөлімнің ғылыми-зерттеу жұмыстарының (ҒЗЖ) күнтізбелік жоспарын орындау | 100% | 25 | Бекітілген жоспар, есептер (жылдық, тоқсандық) | Бөлімнің ғылыми-зерттеу жұмыстарының күнтізбелік жоспарын ұйымдастыру, үйлестіру және орындалуын бақылау. Жоспардың орындалуы тоқсандық және жылдық есептермен расталады. |
| 02 | ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК ұсынған басылымдардағы жарияланымдар | 3 | 30 | ҒЖБССҚК тізілімі, жарияланымдардың шығу деректері | Стратегиялық жоспарға сәйкес. Жоспарлы көрсеткіш — 3 жарияланым: 2026 жылы — 1 жарияланым, 2027 жылы — тағы 2 жарияланым. Орындалуы ҒЖБССҚК тізілімімен және жарияланымдардың шығу деректерімен расталады. |
| 03 | Scopus/WoS базаларындағы Q1–Q4 санатындағы жарияланымдар | 2 | 20 | Scopus/WoS базаларынан алынған деректер, сілтемелер | Стратегиялық жоспарға сәйкес. Жоспарлы көрсеткіш — 2 жарияланым: 2026 жылы — 1 жарияланым, 2027 жылы — 1 жарияланым. Орындалуы жарияланымдардың шығу деректерімен және журналдың Scopus/WoS дерекқорларында индекстелгенін растайтын мәліметтермен расталады. |
| 04 | Ғылыми жобалар / монографиялар | 1 | 25 | Шарттар, бұйрықтар, өтінімдер | 1 ғылыми жоба; оны іске асыру жоспарлы көрсеткіштің орындалуы ретінде есепке алынады. Растайтын құжаттар: жобаны бекіту туралы бұйрық, іске асыру жоспары, орындалуы туралы есеп және басқа да ілеспе құжаттама. |
«Матрёшка» қағидаты. Зертханалардың ғылыми нәтижелілігі бойынша жоспарлы көрсеткіштер штат санына қарай есептеледі (Scopus Q1–Q4 = штат саны × 0,75; ҒЖБССҚК басылымдары = штат саны × 0,40; жобалар = штат саны × 0,30; әлеуметтік-гуманитарлық бағыттағы бөлімдер үшін: ҒЖБССҚК басылымдары = штат саны × 0,50; Scopus = штат саны × 0,30; жобалар = штат саны × 0,25). Нәтижелер бүтін санға дейін дөңгелектенеді.
ҒЗИ көрсеткіші оның зертханалары көрсеткіштерінің қосындысына тең; департаменттер университеттің жиынтық KPI көрсеткіштеріне (жарияланымдар, жобалар, коммерцияландыру) жауап береді; проректор блогы университеттің даму жоспары бөлімінің интегралдық көрсеткіштерінің орындалуын қамтамасыз етеді.
Ескертпе. Штат саны толық жасақталмаған құрылымдық бөлімшелер үшін сандық көрсеткіштер штат санына пропорционалды түрде есептеліп, бүтін санға дейін дөңгелектенеді, бірақ кемінде бір бірлік болуы тиіс. Пайыздық көрсеткіштер төмендетілмейді. Бір нәтиже бірнеше көрсеткіш бойынша және «матрёшка» жүйесінің бірнеше деңгейінде қайталап есепке алынбайды (нәтиже зертхана/бөлім деңгейінде бір рет қана есепке алынады).
Археология және антропологиялық зерттеулер ғылыми орталығының ғалымдары Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар ҒЗИ-ның ғалымдарымен алдағы қараша айының 3-не жоспарланған "Алтын Орда тарихы" атты ғылыми конференцияға дайындықты талқылауда.
Бірлескен зерттеулер, жұмыстарға тапсырыс, сынақтар және әзірлемелерді коммерцияландыру — ғылыми бөлімшелермен байланысыңыз.